Apimondia apeluje o pilne działania w związku z roztoczem Tropilaelaps

Apimondia, czyli Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń Pszczelarskich z siedzibą w Rzymie, zrzesza organizacje pszczelarskie z wielu krajów świata. Jej komisje naukowe zajmują się m.in. zdrowiem pszczół i przekazują pszczelarzom wiedzę naukowo-techniczną.

16 października 2026 r. federacja, po konsultacji ze Światową Organizacją Zdrowia Zwierząt (WOAH), opublikowała oświadczenie dotyczące roztocza Tropilaelaps mercedesae [1]. Powodem jest jego niedawne wykrycie w Turcji, po wcześniejszych zgłoszeniach z Rosji i Gruzji.

W oświadczeniu federacja apeluje do stowarzyszeń pszczelarskich i organów władzy w krajach europejskich o pilne działania:

• wzmocnienie nadzoru,

• kontrolę obrotu pszczołami i sprzętem pasiecznym,

• szkolenia oraz koordynację między państwami.

Co to oznacza dla polskich pszczelarzy?

Najnowsze oświadczenie Apimondii nie dotyczy bezpośrednio Polski i nie wspomina o żadnym przypadku w naszym kraju. Roztocz nie jest jeszcze zadomowiony w Europie, ale Polska leży na wschodniej granicy Unii Europejskiej, czyli w rejonie, który federacja wskazuje jako szczególnie ważny dla nadzoru. Do dnia publikacji tego artykułu Główny Inspektorat Weterynarii nie wydał w tej sprawie nowych komunikatów.

Co można zrobić już teraz:

• Kontroluj pochodzenie pszczół. Kupując matki, odkłady, rodziny lub pszczoły w pakietach, wybieraj sprawdzone źródła. Apimondia zaleca, by nie sprowadzać żywych pszczół ani produktów z zagranicy bez świadectw weterynaryjnych.

• Uważaj na używany sprzęt. Federacja radzi unikać kupowania używanego sprzętu, chyba że został właściwie zabezpieczony, np. zdezynfekowany.

• Naucz się odróżniać Tropilaelaps od Varroa. Tropilaelaps to mniejszy i jaśniejszy roztocz, który bardzo szybko porusza się po plastrze. Objawy łatwo pomylić z warrozą, dlatego warto zapoznać się z ulotką dla pszczelarzy przygotowaną przez Laboratorium Referencyjne UE ds. Zdrowia Pszczół (ANSES).

• Zgłaszaj podejrzenia. Jeśli zauważysz coś niepokojącego, skontaktuj się niezwłocznie z powiatowym lekarzem weterynarii. Do czasu wyjaśnienia nie przenoś pszczół, ramek ani sprzętu z podejrzanej pasieki.

• Zaangażuj swoje koło lub związek pszczelarski. Apimondia apeluje do stowarzyszeń o kontakt z władzami i służbami weterynaryjnymi, więc warto zapytać, czy twoja organizacja działa w tej sprawie.

Poniżej publikujemy polskie tłumaczenie całego oświadczenia.

Oryginał w języku angielskim (PDF) dostępny jest tutaj:
https://apimondia.org/wp-content/uploads/2026/10/APimondia-Tropilaelaps_Statement_Europe-16.10.2026.pdf

Tropilaelaps mercedesae w Europie

Wezwanie Federacji APIMONDIA do pilnych działań w zakresie nadzoru, gotowości instytucjonalnej i systemów szybkiego powiadamiania

Federacja Apimondia, po konsultacji z WOAH, wzywa stowarzyszenia pszczelarskie oraz organy władzy w poszczególnych krajach do PILNEGO działania:

Egzotyczny roztocz Tropilaelaps mercedesae i jego niedawne pojawienie się w Turcji (Türkiye), po Rosji i Gruzji, stanowi pilne, nowe zagrożenie dla zdrowia pszczoły miodnej w Europie, a także w innych regionach. Ten pasożyt, który nie jest jeszcze zadomowiony w Europie, stopniowo poszerza swój zasięg w kierunku regionu i wymaga obecnie pilnego, skoordynowanego przygotowania ze strony wszystkich państw.

Roztocza z rodzaju Tropilaelaps cechują się szybkim poruszaniem się, ukrytą fazą foretyczną oraz agresywnym cyklem rozwojowym przebiegającym wewnątrz zasklepionych komórek czerwiu, co utrudnia ich wykrywanie i zwalczanie. Pierwotnie związany ze swoim naturalnym żywicielem, Apis dorsata, roztocz zmienił żywiciela i już pasożytuje na Apis mellifera w Nepalu, Mjanmie, Republice Korei, Papui-Nowej Gwinei, Indiach, Chinach, Tajlandii, Indonezji, Wietnamie i na Filipinach. Występuje u obu gatunków pszczół. Niedawne wykrycia odnotowano w Azji Środkowej (Gruzja we wrześniu 2024 r. [zdarzenie WAHIS 6115]), a kolejne zgłoszenie z Turcji z sierpnia 2026 r. (zdarzenie WAHIS 7792) potwierdza dalsze postępowanie roztocza w kierunku Europy Wschodniej. Zgłaszano również obawy dotyczące możliwej obecności roztocza w innych krajach regionu położonego między Europą a Azją Południowo-Wschodnią.

Zapobieganie, wczesne wykrywanie i szybka reakcja wobec Tropilaelaps są podstawowymi liniami obrony.

Wykrywanie i diagnostyka stanowią szczególne wyzwanie: Tropilaelaps jest mniejszy i jaśniejszy niż Varroa, rozwija się głównie w czerwiu i bardzo szybko przemieszcza się po plastrze, a objawy kliniczne porażenia można pomylić z objawami wywoływanymi przez Varroa. Dlatego kluczowe jest, aby pszczelarze, lekarze weterynarii i właściwe organy były dobrze poinformowane o ryzyku zarażenia, potrafiły rozpoznać objawy ostrzegawcze i stosować odpowiednie środki nadzoru, tak aby podejrzane przypadki były wcześnie wykrywane i niezwłocznie zgłaszane służbom weterynaryjnym oraz za pośrednictwem Światowego Systemu Informacji o Zdrowiu Zwierząt (WAHIS).

Referencyjne Laboratorium WOAH oraz Centrum Współpracy WOAH są gotowe wspierać państwa członkowskie: dostarczać wzorcowe materiały do porównań, organizować szkolenia i badania porównawcze między laboratoriami oraz potwierdzać podejrzane przypadki metodami morfologicznymi i molekularnymi (w tym PCR i sekwencjonowaniem) oraz potwierdzać podejrzane przypadki metodami morfologicznymi i molekularnymi (w tym PCR i sekwencjonowaniem). Komisja ds. Zdrowia Pszczół Apimondii również jest gotowa do kontaktu w sprawie organizacji szkoleń i programów nadzoru we współpracy bezpośrednio z pszczelarzami.

Federacja Apimondia wzywa wszystkie stowarzyszenia pszczelarzy w krajach europejskich do zapoznania się z zaleceniami WOAH oraz do kontaktu ze służbami weterynaryjnymi i organami władzy w celu zharmonizowania działań na rzecz wczesnego wykrywania.

Zalecenia dla właściwych organów w następstwie niedawnego komunikatu WOAH

Nadzór i wczesne wykrywanie

• Wszystkie kraje muszą wzmocnić zarówno nadzór bierny, jak i czynny, szczególnie w regionach przygranicznych oraz na obszarach o podwyższonym ryzyku zawleczenia. Należy zapewnić istnienie ścieżek szybkiego zgłaszania i potwierdzania diagnostycznego oraz niezwłocznie zgłaszać przypadki podejrzane i potwierdzone przez WAHIS, aby wesprzeć koordynację regionalną i ocenę ryzyka.

Świadomość ryzyka i gotowość

• Wszystkie kraje, organy weterynaryjne i stowarzyszenia pszczelarskie powinny zwiększać świadomość pszczelarzy na temat biologii i epidemiologii Tropilaelaps, ryzyka szybkiego rozprzestrzeniania się oraz potencjalnego wpływu na przyszłość sektora pszczelarskiego. Należy wdrożyć nadzór oparty na analizie ryzyka, w szczególności w odniesieniu do pasiek wysokiego ryzyka, czyli położonych w pobliżu terenów o szczególnym znaczeniu dla zapylania i zbioru pożytków, w rejonach, gdzie prowadzi się gospodarkę wędrowną, a także pasiek otrzymujących importowane pszczoły oraz położonych w pobliżu portów i lotnisk.

Kontrola graniczna i czujność w obrocie handlowym

• Należy zaalarmować graniczne punkty kontrolne, aby zwiększyły czujność i egzekwowały środki mające na celu wykrywanie możliwego nielegalnego przemieszczania pszczół i materiału pasiecznego, ze szczególnym uwzględnieniem przemieszczania matek, rodzin, pszczół w pakietach i odkładów, zwłaszcza z regionów dotkniętych lub sąsiadujących. Należy stosować odpowiednie przepisy Kodeksu zdrowia zwierząt lądowych WOAH (Terrestrial Code) w celu zabezpieczenia obrotu żywymi pszczołami, produktami pszczelimi i używanym sprzętem pasiecznym oraz zwiększać świadomość pszczelarzy co do istnienia norm WOAH zawartych w Kodeksie zdrowia zwierząt lądowych i znaczenia ich przestrzegania, aby uniknąć zawleczenia Tropilaelaps do kraju w drodze międzynarodowego handlu żywymi pszczołami lub produktami pszczelimi.

Zdolności diagnostyczne

• Należy stosować oficjalne metody identyfikacji obowiązujące na poziomie UE, opracowane przez Laboratorium Referencyjne Unii Europejskiej ds. Zdrowia Pszczół (EURL). Państwa członkowskie zachęca się do korzystania ze wsparcia laboratoriów referencyjnych i centrów współpracy WOAH, w tym z wzorcowych materiałów do porównań, szkoleń i badań międzylaboratoryjnych. Należy też zadbać o to, by lekarze weterynarii i personel diagnostyczny byli przeszkoleni w terenowych metodach wykrywania.

Szkolenia i zdolności techniczne

• Należy rozpocząć lub kontynuować szkolenia lekarzy weterynarii, inspektorów urzędowych i pszczelarzy w zakresie metod wykrywania oraz opracować i upowszechniać jasne materiały identyfikacyjne i zgłoszeniowe dostosowane do obu grup odbiorców. Należy opracować dedykowane podręczniki lub wytyczne do szkolenia pszczelarzy, lekarzy weterynarii, personelu laboratoriów diagnostycznych i pracowników granicznych punktów kontrolnych.

Krajowe planowanie awaryjne i środki ostrożności

• Należy przygotować lub zaktualizować krajowe plany i protokoły reagowania kryzysowego oraz regularnie je testować w ćwiczeniach symulacyjnych. Należy opracować strategie zwalczania i kontroli, w tym poprzez badania terenowe, we współpracy z laboratoriami i ekspertami z krajów spoza UE.

Współpraca transgraniczna

• Ze względu na transgraniczny charakter tego ryzyka, państwa członkowskie sąsiadujące z obszarami, na których roztocz został już zgłoszony, zachęca się do niezwłocznego działania oraz do koordynowania nadzoru i wymiany informacji z krajami sąsiednimi. Rozprzestrzenianie się Tropilaelaps mercedesae w kierunku Europy pokazuje, jak szybko nowe zagrożenia dla zdrowia pszczół mogą przemieszczać się między regionami i przez granice.

Gotowość służb i systemów reagowania można sprawdzać za pomocą ujednoliconych ćwiczeń symulacyjnych. Plany awaryjne powinny uwzględniać szczególne trudności związane z wykrywaniem i diagnozowaniem tego pasożyta.

Dalsze zalecenia dla pszczelarzy i ich stowarzyszeń

W odpowiedzi na tę pilną sytuację, zgodnie z zaleceniami wydanymi wcześniej przez Grupę Roboczą Apimondii ds. GVPA oraz z zaleceniami WOAH (powyżej), proponujemy zestaw praktycznych działań dla stowarzyszeń pszczelarskich we współpracy z naszymi członkami:

1. W trybie pilnym: wyjaśnienie statusu sanitarnego Ukrainy i Turcji oraz regionów sąsiednich w odniesieniu do Tropilaelaps.

2. Proponujemy wszystkim stowarzyszeniom pszczelarskim kontakt z własnymi organami władzy i służbami weterynaryjnymi oraz przekazanie informacji o pilności sprawy, a także zgłaszanie przypadków podejrzeń możliwie jak najwcześniej.

3. Zachęcamy do wprowadzenia oficjalnego systemu alarmowego dla Tropilaelaps w ramach krajowych systemów ochrony zdrowia zwierząt.

4. Dopilnowanie, aby nie odbywał się handel z obszarów ryzyka. Nieimportowanie żywych pszczół i produktów z zagranicy bez świadectw weterynaryjnych.

5. Unikanie kupowania używanego sprzętu, chyba że został właściwie zabezpieczony (np. zdezynfekowany).

6. Jako sektor pszczelarski musimy jak najszybciej uświadomić zagrożenie służbom weterynaryjnym, inspektorom i całemu środowisku pszczelarskiemu, wykorzystując do tego nasze organizacje członkowskie. Powinniśmy też współpracować z krajowymi laboratoriami referencyjnymi i odpowiednimi urzędami, aby:

• organizować wspólne spotkania z naszymi członkami, ich lokalnymi władzami i laboratoriami referencyjnymi;

• przeglądać i aktualizować plany awaryjne i nadzoru;

• walidować i wdrażać protokoły diagnostyczne (w tym molekularne metody wykrywania);

• zapewnić gotowość na scenariusze szybkiego reagowania.

7. Pilne zwrócenie się o odpowiednie badania naukowe w celu ulepszenia zarówno diagnostyki, jak i zwalczania.

8. Współpraca z Apimondią przy natychmiastowym, skoordynowanym planie nadzoru i monitoringu, który powinien obejmować:

• szkolenia online dla pszczelarzy z rozpoznawania roztoczy i monitorowania ich rozwoju;

• nadzór w pasiekach z udziałem pszczelarzy jako uczestników nauki obywatelskiej. Proponujemy utworzenie bazy danych z nazwiskami pszczelarzy, lokalizacjami pasiek, kartami danych i raportami, uzupełnianej co dwa miesiące;

• prewencyjną strefę nadzoru i kontroli o szerokości co najmniej 100 km, wyznaczoną w porozumieniu z krajami leżącymi wzdłuż wschodnich granic UE. W tej strefie:

  • należy wdrożyć systematyczny monitoring z wykorzystaniem nowoczesnych metod molekularnych, polegający m.in. na badaniu próbek pszczół pobieranych od pszczelarzy przez urzędowych lekarzy weterynarii;

  • takie podejście pozwala w opłacalny sposób, na dużą skalę, potwierdzić brak Tropilaelaps lub wcześnie go wykryć;

  • w razie dodatniego wyniku obowiązujące prawo UE umożliwiłoby szybkie uruchomienie działań powstrzymujących i zwalczających, jeśli będzie to właściwe;

• organizowanie pokazów stacjonarnych z udziałem lokalnych naukowców lub odwiedzanie tych krajów, jeśli to możliwe.

Podkreślamy, że obecnie w UE nie ma weterynaryjnych produktów leczniczych specjalnie dopuszczonych do stosowania przeciwko Tropilaelaps. Chociaż niektóre preparaty stosowane przeciwko Varroa destructor mogą wykazywać częściową skuteczność, ich użycie budzi obawy dotyczące pozostałości leków w produktach pszczelich, powstawanie oporności i dalszą skuteczność takich rozwiązań. To tym bardziej wzmacnia znaczenie zapobiegania, wczesnego wykrywania i szybkiej reakcji jako podstawowych strategii.

Źródła

• WAHIS – Światowy System Informacji o Zdrowiu Zwierząt

• Ulotka o Tropilaelaps spp. dla pszczelarzy – Laboratorium Referencyjne Unii Europejskiej ds. Zdrowia Pszczół (ANSES)

• Kodeks zdrowia zwierząt lądowych WOAH

• Podręcznik WOAH: testy diagnostyczne i szczepionki dla zwierząt lądowych

Dane kontaktowe

Laboratorium Referencyjne WOAH ds. inwazji pszczół miodnych przez Tropilaelaps spp.
Dr Stéphanie Franco
ANSES (Francuska Agencja ds. Żywności, Środowiska oraz Bezpieczeństwa i Higieny Pracy), Francja
Laboratorium Referencyjne UE ds. Zdrowia Pszczół (https://eurl-bee.anses.fr/)
Kontakt: +33 (0)4 92 94 37 00, stephanie.franco@anses.fr

Centrum Współpracy WOAH ds. dobrych praktyk zarządzania pasieką i środków bioasekuracji w sektorze pszczelarskim
Dr Giovanni Formato
Istituto Zooprofilattico Sperimentale delle Regioni Lazio e Toscana, Włochy
Kontakt: +39 06.79.09.91, giovanni.formato@izslt.it, segreteriadir@izslt.it

Komisja Naukowa APIMONDII ds. Zdrowia Pszczół
Dr Fani Hatjina
Department of Apiculture, Institute of Animal Science, ELGO „DIMITRA”, Grecja
Kontakt: +30 69.47.43.12.99, beehealth@apimondia.org, apimondia@mclink.it

Główną misją komisji naukowych Apimondii ds. zdrowia pszczół jest wspieranie wszystkich zajmujących się zagadnieniami zdrowia pszczół, w aspektach praktycznych i naukowych, oraz przekazywanie informacji i wiedzy naukowo-technicznej pszczelarzom na całym świecie. Komisja ds. Zdrowia Pszczół stara się pomagać w rozwiązywaniu problemów ze zdrowiem pszczół, proponując rozwiązania bezpośrednio lub kontaktując zainteresowanych z odpowiednimi specjalistami.