Paski z kwasem na warrozę – 3 powody, dla których zawodzą

Paski z kwasem szczawiowym i gliceryną u jednych pszczelarzy działają bardzo dobrze, a u innych prawie wcale. Aby zrozumieć dlaczego tak się dzieje, najpierw zobaczymy jak kwas szczawiowy zabija roztocza, a później jakie są najczęstsze błędy na pasiece.

Jak kwas szczawiowy zabija Varroa destructor

Kwas szczawiowy stosuje się do zwalczania warrozy od wielu lat, ale jego działanie nie jest w pełni poznane. Najczęściej wymienia się trzy sposoby.

1. Kwas uszkadza roztocza. Przyjmuje się, że gdy roztocz chodzi po pszczole pokrytej kwasem, kwas uszkadza jego przylgi na nogach i aparat gębowy. Bez sprawnych przylg roztocz nie utrzyma się na pszczole, a z uszkodzonym aparatem gębowym nie przebije oskórka pszczoły i nie może się żywić.

2. Kwas truje roztocza. Część kwasu przenika do organizmu pszczoły i zakwasza hemolimfę, czyli płyn pełniący u pszczół rolę krwi. Uważa się, że roztocz pobiera ten kwas razem z pokarmem. W badaniu laboratoryjnym kwas podany pszczołom doustnie najsilniej zabijał roztocza (Papežíková i wsp. 2017). Nie jest to obojętne dla pszczół: polanie kwasem uszkadzało komórki jelita środkowego, a pszczoły żyły nieco krócej.

3. Pszczoła strąca roztocza (moja opinia). Kwas drażni pszczoły, więc częściej się czyszczą i przy okazji strącają z siebie część roztoczy. To efekt pomocniczy, ale moim zdaniem istotny.

Wniosek na resztę artykułu: kwas zabija tylko roztocza w fazie mobilnej, siedzące na pszczołach. Dlatego liczy się, ile kwasu jest na pszczołach i jak długo się na nich utrzymuje. Jeśli będzie za mało kwasu albo za krótko to roztocza przeżyją.

Jednak skoro kwas szczawiowy jest dla pasożytów zabójczy, to dlaczego paski z kwasem czasami zawodzą i u niektórych pszczelarzy są nieskuteczne?

Powód 1: musi być dobry pasek

Jeśli w pasku jest mało kwasu, to nie ma czym zabić roztoczy.

• Grubość i rozmiar. W moich testach część dostępnych na polskim rynku pasków była cienka jak kartka z drukarki, oraz wyraźnie węższa. Cieńszy i mniejszy pasek to mniej roztworu, a więc mniej kwasu.

• Świeżość. Paski kupione w sklepie mogły długo leżeć w magazynie w nieznanych warunkach. Zdarzało się, że kwas w nich krystalizował. Domyślam się, że taki pasek działa słabiej.

Przetestowałem chyba wszystkie dostępne paski z kwasem. Najsłabiej wypadły najdroższe, Calistrip (osobna recenzja jest na stronie). Najlepiej działały paski kupione bezpośrednio u producenta, na majstermazurski.pl (to nie jest reklama). Zawsze wolałem poczekać tydzień/dwa na zamówienie, ale mieć pewność, że paski przyjdą świeże. Paski można robić też samemu, ale trzeba dojść do wprawy.

Powód 2: pszczoły muszą mieć kontakt z paskiem

Nawet najlepszy pasek nic nie da, jeśli pszczoły po nim nie chodzą. Kwas trafia na pszczołę tylko przy bezpośrednim kontakcie z paskiem.

Kwas to nie feromon matki. Feromon pszczoły zbierają same: świta liże i dotyka matkę, a potem przekazuje feromon dalej, więc rozchodzi się po całym ulu. Z kwasem jest odwrotnie. Kwas drażni, więc pszczoły nie mają powodu go szukać ani przekazywać. Przypuszczam, że raczej się z niego oczyszczają.

Potwierdza to badanie Zou [1]. Jedną pszczołę po kontakcie z gąbką nasączoną kwasem wpuszczono do 150 czystych pszczół. Przez 48 godzin kwas rozchodził się nieregularnie, a żaden z badanych czynników (proporcja, wilgotność, czas) nie miał na to istotnego wpływu. Przy ciągłym kontakcie z gąbką pszczoły miały na sobie wyraźnie więcej kwasu.

Gdzie wieszać pasek: tam, gdzie jest najwięcej pszczół i czerwiu, czyli na środku ramki. Pasek na skraju ramki albo na ramce, po której nie chodzą pszczoły, prawie nic nie da. U osób, którym pomagałem zakładać pasiekę, najczęściej widziałem właśnie takie błędy.

Wymiana pasków: moim zdaniem już jedno zawieszenie dobrych pasków daje wysoką skuteczność. Żeby pozbyć się prawie wszystkich roztoczy, paski trzeba po pewnym czasie wymienić. Pasek, który wyschnie po tygodniu, przy dużej ilości czerwiu nie zdąży dostarczyć kwasu dla roztoczy wychodzących z zasklepionych komórek w późniejszym terminie.

Zgryzanie pasków: jest raczej pozytywnym efektem. Oznacza to że pszczoły mają dobre cechy, dbają o porządek i usuwają obce ciało, a przy okazji i tak mają kontakt z kwasem. Przypuszczam, że połykają przy tym trochę kwasu, a kwas podany doustnie najsilniej działał na roztocza (Papežíková i wsp. 2017). Moim zdaniem zgryzanie nie obniża skuteczności pasków.

Zgryzanie plastrów: moim zdaniem również nie obniża skuteczności. Domowe paski z kwasem szczawiowym działają najsilniej w pierwszych dwóch tygodniach. Jeżeli pszczoły zaczną zgryzać plastry aby omijać paski, to i tak dzieje się to po okresie najwyższej skuteczności. Jeżeli pszczelarz decyduje się na dalsze leczenie, paski powinien zawiesić w nowych miejscach - tam gdzie plastry nie zostały zgryzione.

Powód 3: wilgotność w ulu

Ten powód jest najmniej oczywisty. Gliceryna jest higroskopijna, czyli wciąga wilgoć z powietrza, a to wpływa na rozpuszczanie i oddawanie kwasu. Ten sam pasek może więc działać inaczej w suchym, a inaczej w wilgotnym ulu.

Jak to sprawdzono. Pszczoły zamknięto w klatkach w inkubatorze (35°C) ze ściereczką nasączoną kwasem i gliceryną i przez 48 godzin mierzono, ile kwasu mają na sobie. Przy wilgotności 50% było to ok. 10–30 µg na pszczołę, przy 80% nawet 100–140 µg.

Pytania dla praktyki:

• Czy paski zawieszone w upały, gdy w ulu jest sucho, działają gorzej?

• Czy przy większej wilgotności, np. podczas karmienia syropem, gdy pszczoły odparowują dużo wody, działają lepiej?

Na razie nikt tego nie sprawdził w ulach. Z praktyki są też sygnały odwrotne: w bardzo wilgotnych rejonach USA paski z gliceryną bywały nieskuteczne [4].

Podsumowanie

Jeśli paski u was nie zadziałały, sprawdźcie trzy rzeczy:

1. Jaki był pasek: czy miał dużo kwasu i był świeży?

2. Czy pszczoły miały z nim kontakt: czy wisiał na środku ramki, przy czerwiu?

3. W jakich warunkach stał ul: czy było w nim sucho, czy wilgotno?

To omówienie doświadczeń i badań, a nie instrukcja leczenia. Domowe paski z kwasem i gliceryną nie są zarejestrowanym lekiem weterynaryjnym. Więcej w filmie na moim kanale YouTube.